Plac Trzech Krzyży pamięta epidemię i wojny. To jedno z najbardziej...

Plac Trzech Krzyży pamięta epidemię i wojny. To jedno z najbardziej tajemniczych miejsc Olsztyna

Redakcja · 2026-09-20 16:00

To miejsce w Olsztynie pamięta dżumę i kampanię napoleońską. Historia Placu Trzech KrzyżyFot. Michał Marko

Punkt pamięci, żałoby, triumfu oraz nekropolia - przez wiele lat Plac Trzech Krzyży w Olsztynie pełnił różne role. Dziś, choć nieco zaniedbany, wciąż pamięta dawne lata i zachowuje swój wyjątkowy, symboliczny charakter. To kolejny plac, którego dzieje przedstawiamy w ramach naszego lokalnego, historycznego cyklu.

Szanowni Czytelnicy,

Olsztyn to nie tylko urokliwe zabytki, ulice czy jeziora, ale również place, które były świadkami tworzenia zarówno wielkiej, jak i codziennej historii miasta. W stolicy Warmii i Mazur znajduje się ich aż 21 – 7 z nich upamiętnia osoby, a 14 związanych jest z miejscami, wydarzeniami czy męczeństwem.

W najbliższych tygodniach na łamach naszego portalu pojawią się cykl materiałów autorstwa pasjonata historii, Michała Marko, poświęcony historii każdego z olsztyńskich placów. Zachęcamy do lektury.

Redakcja

Olsztyński Plac Trzech Krzyży położony jest w ścisłym Śródmieściu, pomiędzy ulicami 1 Maja, Linki i Mrongowiusza.

“Plac Trzech Krzyży” jako nazwa potoczna tego miejsca była używana już w XVIII wieku (Platz-der-Drei-Kreuze lub Drei-Kreuze-Platz). Jednak oficjalnie nadano ją dopiero w 2003 roku. Przez ponad 250 lat plac funkcjonował więc jako nieformalny punkt odniesienia dla mieszkańców. To czyni go jednym z najdłużej „istniejących nieoficjalnie” placów w Olsztynie i oficjalnie… jednym z najmłodszych.

Pamięć o ofiarach epidemii

To miejsce, którego historia sięga co najmniej XVIII wieku. Swoją nazwę “zawdzięcza” epidemii dżumy z lat 1710–1711. Trzy krzyże ustawiono tu jako symbol pamięci po wielkiej zarazie, która według szacunków pochłonęła nawet jedną trzecią mieszkańców Olsztyna i okolicznych wsi. Z powodu zarazy zmarli wtedy wszyscy mieszkańcy wsi Sądyty i Ostrzeszewo.

Formą upamiętnienia ofiar epidemii była stojąca niegdyś na placu wykonana z piaskowca figura Chrystusa Zbawiciela Świata z 1737 roku. To najstarszy istniejący pomnik w mieście. W 1949 roku przeniesiono go na teren przy kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa, gdzie znajduje się do dziś. W latach 2003-2004 przeprowadzono konserwację zabytku.

Kto spoczywa w miejscu Placu Trzech Krzyży?

Na przestrzeni lat Plac Trzech Krzyży pełnił również funkcję nekropolii. Spoczywają tu ofiary dżumy oraz żołnierze armii francuskiej i rosyjskiej, którzy polegli podczas walk w kampanii napoleońskiej w 1807 roku.

W tym samym miejscu znajdował się także cmentarz rodowy rodzin Bojarskich i Berendt. Dzisiejsze ulice i zabudowania stoją częściowo na terenie dawnych pochówków.

Pomniki przypominają o zasłużonych i historycznych wydarzeniach

W 1895 roku na Placu Trzech Krzyży odsłonięto Pomnik Żołnierza Pruskiego. Upamiętniał on mieszkańców Olsztyna poległych w wojnach z Austrią w roku 1866 oraz z Francją w latach 1870–1871.

Monument został usunięty przez żołnierzy radzieckich w 1945 roku, a jego dalszy los pozostaje nieznany.

Na pozostałości pomnika 9 czerwca 1946 roku odsłonięto pomnik Stefana Jaracza. Autorem dzieła jest Jan Kubicki. Popiersie wykonano z granitu pozyskanego z resztek mauzoleum Paula von Hindenburga w Olsztynku.

Z kolei w miejscu, w którym pierwotnie stała figura Chrystusa, w 2004 roku ustawiono pamiątkowy głaz przypominający o historycznym charakterze miejsca. To świadectwo ciągłości pamięci o najstarszych kartach historii Olsztyna, które po 20 latach dosłownie “się zatarło”, co można dostrzec na zdjęciach.