Warmińskie pieniądze: od średniowiecza do współczesności [ZDJĘCIA]

Historia pieniądza w regionie

Na początku Szalkiewicz zaznaczył, że właściwie nie ma czegoś, co można nazwać "warmińskimi pieniędzmi", chociaż były takie próby. Jak mówi, historia pieniędzy na Warmii sięga czasów ostatnich Jagiellonów: - W obiegu funkcjonowało ok. 16 różnych emitentów pieniędzy – podał Szalkiewicz.

Pieniądze produkowały także mennice wielkich miast: w Gdańsku, Elblągu i Toruniu. Funkcjonowała również waluta krzyżacka, bita w Królewcu.

- Najbliższa nam, bo warmińsko-mazurska, była mennica w Elblągu – mówił prelegent. - Była jedną z pierwszych mennic krzyżackich. Powstała pod koniec XIII wieku i praktycznie do połowy XVIII wieku bito w niej różne monety. To była warmińsko-mazurska działalność numizmatyczna.

I kontynuował: - Nie były to najlepsze pieniądze. Nosiły znak królewski, ale miały zdecydowanie mniejszą zawartość srebra, niż monety bite przez króla w Krakowie.

Naprawą tego "lichego pieniądza" zajmował się astronom, Mikołaj Kopernik przez 30 lat swojej działalności.

- Bicie pieniądza to był bardzo dobry interes. Prowizja wynosiła ok. 1/4 wartości kruszcu użytego do produkcji monet – zaznacza Szalkiewicz.

Mieszkańcy Elbląga wyśmiewali Kopernika, który według tamtejszych mieszczan – "patrzył w gwiazdy, nie wiadomo czym się zajmował i chciał odebrać możliwość bicia pieniądza".

Po I rozbiorze Polski (1772 rok) Warmia straciła niezależność. Prusy stały się częścią Królestwa Prus, a z czasem – zasadniczym elementem Cesarstwa Niemieckiego, w której obowiązywał centralny system walutowy, a na pieniądzach widniał cesarz. Kiedy pojawiły się banknoty – w drugiej połowie XIX w. - również zdobiła je jego podobizna. Podobnie sytuacja wyglądała w innych krajach Europy zarządzanych przez monarchię: - Portret władcy świadczył o wiarygodności i sile pieniądza – opowiadał Szalkiewicz.

Współcześnie na funtach brytyjskich znajduje się podobizna Karola II.

Sytuacja zmieniła się, kiedy w 1914 roku wybuchła I wojna światowa. Konflikty są kosztowne. Z obiegu zaczął znikać pieniądz kruszcowy, ponieważ ludzie chowali kosztowne momenty "na czarną godzinę". Pojawił się tzw. "pieniądz zastępczy", aby można było regulować podstawowe płatności: - Z czasem, kiedy wojna rujnowała gospodarkę, rezygnowano z pieniądza metalowego. Metal był potrzebny do produkcji zbrojeniowej, a pojawił się pieniądz papierowy – kontynuuje prelegent.

Swoje pieniądze miejskie miały m.in. Orneta oraz Olsztyn.

- Ładne, kolorowe, nieźle wydrukowane, ale ich żywot był stosunkowo krótki, bo po wojnie nastała inflacja – mówił regionalista.

Podobnie jak w Polsce, w 1924 roku w Republice Weimarskiej przeprowadzono reformę finansów ze względu na powojenną hiperinflację.

Z kolei w Rzeczypospolitej wprowadzono złoty, a zniknął pieniądz lokalny.

Historia i nowoczesność – pamiątki numizmatyczne Warmii i Mazur

Z okazji 1000-lecia Rzeczypospolitej (1966 roku) wydano pierwszą warmińsko-mazurską monetę okolicznościową. Pojawił się na niej herb miasta Olsztyna.

W 1970 roku – w ramach 25-lecia PRL-u – ukazało się kolekcjonerskie 10 zł, tym razem z herbami województw stanowiących tzw. ziemie odzyskane.

Stworzono także regionalne monety z serii "Zamki Polskie" w 1996 roku o nominałach 2 i 20 zł.

Warmia i Mazury pojawiły się na pieniądzu z serii "Herby Województw" po reformie administracyjnej. Monety były emitowane co miesiąc w kolejności alfabetycznej nazw województw, a warmińsko-mazurskie przypadło na luty 2005 roku.

Następnie – w 2019 roku – wyemitowano regionalną monetę o nominale 5 zł z serii "Odkryj Polskę – Zabytki Fromborka".

W roku 2023 pojawił się z kolei banknot kolekcjonerski z Mikołajem Kopernikiem z okazji 550. rocznicy urodzin astronoma. Był wykonany z plastiku oraz zawierał elementy trójwymiarowe. 

Mikołaj Kopernik - nie tylko wybitny astronom

To również ukłon w stronę działalności ekonomicznej Kopernika, który optował za reformami finansów. Jego zdaniem, pieniądze traciły na wartości, ponieważ były wykonywane z materiałów gorszej jakości. W "Rozmyślaniach o reformie monetarnej Prus Królewskich" z 1517 roku pisał:

- Tylko złotnicy, znający się na wartości szlachetnych kruszców, korzystają z okazji. Wybierają bowiem z przemieszanych monet te dawne [tj. dobre], a wytopione z nich srebro sprzedają, otrzymując od nieświadomego pospólstwa zawsze więcej srebra w monecie. Skoro zaś znikają już zupełnie owe dawne szelągi, wybierają pozostałe najbliższe im jakością niczym pszenicę spośród owsa. Oby zostało to naprawione póki czas, zanim nastąpi większe zniszczenie...

Była to część rozważań do szerszej rozprawy o stanie pieniądza, którą astronom sporządzał w olsztyńskim Zamku Kapituły Warmińskiej. Stworzył wtedy również tzw. prawo Kopernika (zasada ta mówiła, że jeśli jednocześnie istnieją dwa rodzaje pieniądza - pod względem prawnym równowartościowe - ale jeden z nich jest postrzegany jako lepszy (np. o wyższej zawartości kruszcu), to ten „lepszy” pieniądz będzie gromadzony, a w obiegu pozostanie głównie ten „gorszy”).

Kopernik pełnił wtedy funkcję Administratora Dóbr Wspólnych Kapituły Warmińskiej w komornictwie olsztyńskim oraz pieniężnieńskim.

Brał również udział w dyskusjach nad reformą menniczą Zygmunta Starego, przeprowadzoną w latach 1526-1530. Miała na celu dostosowanie systemu pieniężnego do rozwijającej się w kraju gospodarki oraz zwiększonych ruchów handlowych.

Na pamiątkę tych wydarzeń Zamek Kapituły Warmińskiej w Olsztynie oferuje wybicie pamiątkowej monety.

Nowoczesne kolekcjonerskie banknoty Warmii – "550 koperników" i "17 ornet"

Z kolei w Lidzbarku Warmińskim w 2008 roku pojawiły się z kolei "dukaty lokalne" o przeznaczeniu pamiątkowo-reklamowym z wizerunkami 4 i 40 "mężów znamienitych" – mieszkańców lidzbarskiego zamku, m.in. Marcina Kromera i Ignacego Krasickiego.

Stworzono również regionalne monety z Kopernikiem, podkreślające, że jest częścią historii Warmii, m.in. w 2010 roku, kiedy dokonano powtórnego pochówku astronoma we Fromborku.

Z kolei w 2013 roku wyprodukowano banknot z okazji 700-lecia nadania praw miejskich Ornecie o nominale "17 ornet".

Starostwo olsztyńskie w 2023 roku wypuściło "banknoty primaprillisowe". Dnia 1 kwietnia w mediach pojawiła się informacja, że Warmia zacznie produkcję własnego pieniądza i powstanie "Warmiński Bank Centralny".

Na rynku w 2022 roku pojawił się również banknot o nominale "550 koperników", który wzbudził ogromne zainteresowanie. W tym samym roku Elbląg wypuścił pieniądz o nominale 0 euro, a rok później to samo poczyniło Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku.

- Pomysł banknotów kolekcjonerskich narodził się w 2015 r. we Francji. Kiedy okazało się, że pomysł wypalił, kolejnym krokiem były banknoty pamiątkowe. Jest to zarówno pamiątka turystyczna, kolekcjonerska, ale również bardzo ważny materiał marketingowy – powiedział po zakończonym wykładzie prezes zarządu Banknotów Pamiątkowych, Szymon Bereska.

Nowy banknot pamiątkowy o nominale 0 euro, promujący Szlak Świętej Warmii, powędruje teraz do Europy. 

Przeczytaj również: „Zrobiliśmy przez te 5 lat naprawdę dużo”. Za nami prezentacja banknotu o nominale 0 euro, promującego Szlak Świętej Warmii [ZDJĘCIA]