Czytanie ma chronić przed dezinformacją? WBP w Olsztynie wspiera apel do premiera Tuska

Niecodzienny list i zaskakujący sygnatariusze

W poniedziałek (15 czerwca) o premiera, Donalda Tuska trafił podpisany przez różnorodne grono organizacji i firm niecodzienny list, pokazujący czytanie w świetle badań jako sprawę publiczną o znaczeniu strategicznym w trwającej wojnie kognitywnej.

Sygnatariuszami są Fundacja Batorego, Fundacja Stocznia, Fundacja Panoptykon, Fundacja „Instytut Cyfrowego Obywatelstwa", Tygodnik Powszechny, Ośrodek THINKTANK, Pracodawcy RP, Polskie Towarzystwo Psychologiczne, Fonia Group, Ideo Group oraz Fundacja Rozwoju Dzieci im. J. A. Komeńskiego.

Czytanie jako sprawa bezpieczeństwa i rozwoju dzięki AI

Autorzy listu przekonują, że połączenie czytania z odpornością jest w świetle badań krytycznie ważne. Oto najważniejsze tezy listu:

• Odporność na dezinformację. Krytyczne myślenie, które formujemy poprzez czytanie książek, podnosi naszą zdolność do identyfikowania dezinformacji. Według badania OECD (The OECD Truth Quest Survey, 2024 r.) nieufność w stosunku do social mediów i czytanie
• z innych źródeł zwiększa naszą odporność na dezinformację aż o 15%.
• Odporność społeczna. Zdefiniowane przez neuronaukowców (M.Wolf, Adriaan van der Weel i inni) tzw. zwane głębokie, linearne czytanie buduje kompetencje komunikacyjne, empatię, otwartość, sprawczość i pewność siebie. To fundament gotowości do samoorganizacji
• i skutecznej reakcji lokalnych wspólnot.
• Gotowość na świat AI. Czytanie jest warunkiem świadomego korzystania ze sztucznej inteligencji. Bez dobrze rozwiniętych szerokich kompetencji poznawczych (krytycznego myślenia, myślenia analitycznego, syntetycznego, przyczynowo-skutkowego, logicznego, umiejętności kontekstualizacji wynikającej z akumulacji wiedzy) nie będziemy w stanie skutecznie używać AI do rozwoju Polski.
• Uczestnictwo demokratyczne. Badania pokazują, że osoby czytające w większym stopniu angażują się w życie demokratyczne i procesy obywatelskie.

Szwecja – przełożenie wiedzy naukowej na konkret

Szwecja inwestuje coraz więcej w czytanie jako fundament demokracji i rezyliencji kognitywnej. W kwietniu br. rząd szwedzki ogłosił nową strategię „Sverige – Ett läsande land” (Szwecja – kraj czytający) na lata 2026–2031, przeznaczając na jej realizację ~100 mln euro rocznie. W dokumencie rząd szwedzki stwierdza wprost: „Społeczeństwo, które nie czyta, staje się bardziej podatne na dezinformację, czytanie jest warunkiem świadomego korzystania z AI i życia demokratycznego.”

W Polsce to połączenie czytania z odpornością jest nadal nieoczywiste. Autorzy listu przekonują, że w świetle badań czytanie jest właśnie czynnikiem krytycznym dla naszej odporności na dezinformację oraz rozwoju innowacji. Wyrazem dostrzegania tego faktu powinna być – zdaniem autorów – zauważalna inwestycja w strategie czytelnicze w budżecie państwa na 2027 rok.

Propozycja

Propozycja zawarta w liście to 0,5 mld zł rocznie na wsparcie odporności kognitywnej Polski przez czytanie – czyli proporcjonalnie jedna trzecia szwedzkich wydatków per capita. W skali wydatków na rezyliencję i obronność to inwestycja bardzo niewielka, a jej wpływ na krajobraz odpornościowy Polski mógłby być bardzo znaczący.

- Cieszymy się ogromnie, że potrzeba inwestycji w czytanie jako narzędzie budowania odporności i rozwoju innowacji potwierdzona została przez ekspertów z tak różnych obszarów: od funkcjonowania procesów demokratycznych, przez zdrowie psychiczne, prawo cyfrowe, wielkie biznesy i przedstawicieli spółek technologicznych – mówi Maria Deskur, prezeska Fundacji Powszechnego Czytania.

Konkretne postulaty budżetowe

List zawiera dwa postulaty skierowane do premiera, Donalda Tuska:

1. Przywrócenie Narodowego Programu Rozwoju Czytelnictwa (zamrożonego w 2026 r.) w wersji rozszerzonej i zaadaptowanej do celu budowania bezpieczeństwa i odporności.
2. Wpisanie elementów miękkich i edukacyjnych budowania odporności na dezinformację do Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031.

Pełna treść listu tu znajduje się tutaj.

Udział WBP w Olsztynie

Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie (WBP) to prężnie działająca instytucja kultury o zasięgu regionalnym. Jej misją jest nie tylko gromadzenie i udostępnianie zbiorów, ale przede wszystkim animowanie życia społecznego, wspieranie edukacji oraz budowanie kompetencji cyfrowych i informacyjnych mieszkańców Warmii i Mazur. WBP w Olsztynie aktywnie działa w Koalicji Czytająca Polska, angażując się w ogólnopolskie inicjatywy na rzecz budowania społeczeństwa odpornego na współczesne zagrożenia.

Fundacja Powszechnego Czytania to organizacja działająca na rzecz upowszechniania czytania jako narzędzia rozwoju społecznego, gospodarczego, naukowego, innowacji i włączenia; wspierająca budowanie silnych i świadomych wspólnot.

FPC koordynuje prace nieformalnej Koalicji „Czytająca Polska” od 2020 roku, jest pierwszą polską organizacją nagrodzoną Library of Congress Literacy Award, członkiem organizacji EURead oraz FELA, liderem konsorcjum prowadzącego ogólnoeuropejski program upowszechniania czytania na zlecenie Komisji Europejskiej.